Đôi điều về tên đường phố ở Thừa Thiên Huế
11/01/2022 4:43:03 CH
Xem cỡ chữ:
Đọc bài viết:
Cho đến thời điểm cuối năm 2021, trên địa bàn toàn tỉnh Thừa Thiên Huế đã có 827 tuyến đường đã được đặt tên (không kể các tuyến đường đặt tên theo kiểu đánh số tại các khu đô thị mới như khu An Cựu City). Các tuyến đường này đều nằm ở các đô thị trung tâm của 9 huyện, thị trong đó quá nửa là tại địa bàn thành phố Huế, đô thị trung tâm và cũng là đô thị hình thành sớm nhất của tỉnh.
   Việc đặt tên đường phố tại địa bàn thành phố Huế có từ rất sớm, từ hơn trăm năm trước cùng với sự hình thành của Thị xã Huế (1899), rồi thành phố Huế (1929)… Tuy nhiên, cho đến trước năm 1988, cả tỉnh mới chỉ có 116 tuyến đường được đặt tên. Không kể các tuyến đường được đặt tên trước năm 1975 vẫn giữ nguyên tên gọi như Thái Phiên, Tăng Bạt Hổ, Diệu Đế, Bạch Đằng …, trong giai đoạn 1976-1987, một số tuyến đường đã được điều chỉnh và đặt tên mới như Nguyễn Chí Thanh (1977), Mạc Đỉnh Chi, Kim Long, Lê Duẩn (1987)… tuy nhiên, vẫn mang tính cục bộ, lẻ tẻ, chưa mang tính bài bản.
   Ngày 25 tháng 02 năm 1988, Ban Nghiên cứu điều chỉnh đặt tên đường phố Huế được thành lập, kể từ thời điểm này Ban đã góp phần tích cực cho hoạt động nghiên cứu và đề xuất đặt/điều chỉnh tên đường phố trong phạm vi thành phố Huế.
   Ở quy mô cấp tỉnh, ngày 9/2/2006, UBND tỉnh có quyết định thành lập Hội đồng tư vấn đặt tên, đổi tên đường phố và công trình công cộng tỉnh Thừa Thiên Huế, Hội đồng này đã có một số lần kiện toàn (lần gần đây nhất là Quyết định 2784/QĐ-UBND ngày 02/11/2020). Từ đó đến nay, Thừa Thiên Huế đã tiến hành 22 đợt đặt tên đường phố tại các đô thị thuộc địa bàn 9 huyện, thị xã và thành phố Huế, cụ thể như sau:
   1. Thành phố Huế  đã điều chỉnh, đặt tên đường phố 10 đợt vào các năm 1996 (điều chỉnh và đặt tên 58 đường); 1999 (đặt tên đường mới 14 đường); 2001 (đặt tên đường mới 14 đường); 2005(điều chỉnh và đặt tên 41 đường); 2006 (đặt tên đường mới 11 đường); 2011(đặt tên đường mới 68 đường); 2014 (điều chỉnh và đặt tên 30 đường);2016 (điều chỉnh và đặt tên 18 đường); 2019 (điều chỉnh và đặt tên mới 18 đường); và 2021 (điều chỉnh và đặt tên mới 87 đường). Như vậy, trên địa bàn thành phố Huế đến nay đã có 475 tuyến đường đã được đặt tên.
   2. Thị xã Hương Thủy đã đặt tên 2 đợt cho 85 tuyến đường.
   3. Thị xã Hương Trà đã đặt tên 2 đợt cho 94 tuyến đường.
   4.Huyện Phong Điền đã đặt tên 1 đợt cho 23 tuyến đường.
   5. Huyện Quảng Điền đã đặt tên 1 đợt cho 25 tuyến đường.
   6. Huyện Phú Lộc đã đặt tên 2 đợt cho 40 tuyến đường.
   7. Huyện Phú Vang đã đặt tên 2 đợt cho 38 tuyến đường.
   8. Huyện A Lưới: đã đặt tên 1 đợt cho 29 tuyến đường.
   9. Huyện Nam Đông: đã đặt tên 1 đợt cho 18 tuyến đường.
*
   Để xây dựng cơ sở khoa học cho việc đặt tên đường phố và các công trình công cộng, từ năm 2006, UBND tỉnh đã giao cho Sở Văn hóa Thông tin (nay là Sở Văn hóa & Thể thao) thực hiện đề tài “Nghiên cứu xác lập Ngân hàng tên đường phố Huế và các công trình công cộng trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế”. Kết quả của đề tài này đã xây dựng được 1.310 mục từ (trong đó có 985 mục từ mới và 325 đã được đặt tên. Đến năm 2016, Sở Văn hóa và Thể thao lại được tỉnh giao thực hiện đề tài “Nghiên cứu bổ sung và phân bổ ngân hàng tên đường phố và công trình công cộng trên địa bàn Thừa Thiên Huế”. Kết quả của đề tài này đã bổ sung thêm 830 mục từ. Như vậy, Ngân hàng tên đường phố và công trình công cộng của Thừa Thiên Huế qua 2 lần xây dựng, bổ sung đã có 2.140 mục từ. Cho đến nay, đại đa số các tên đường phố đã được đặt tên đều lấy từ ngân hàng này, số chưa sử dụng vẫn còn hơn 1.300 mục từ. Tuy nhiên, với nhu cầu phát triển đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay, đồng thời căn cứ vào quy hoạch giao thông của tỉnh đến năm 2030, đặc biệt là đặt trong mục tiêu đưa toàn bộ tỉnh Thừa Thiên Huế lên thành thành phố trực thuộc trung ương, thì chắc chắn chúng ta phải bổ sung thêm một số lượng rất lớn các mục từ cho Ngân hàng tên đường phố trong thời gian tới.
   Khi thực hiện Đề tài nghiên cứu, xác lập và bổ sung ngân hàng tên đường phố và công trình công cộng tại Thừa Thiên Huế chúng ta đều lựa chọn các tiêu chí về Tên Người (nhân danh), Tên Đất (địa danh) hay một số sự kiện lịch sử để xây dựng các mục từ gắn liền với lịch sử, văn hóa của vùng đất Thừa Thiên Huế và của Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử. Về cơ bản chia thành 2 thời kỳ:  -Thời kỳ cổ trung đại (gồm Giai đoạn thời tiền sử đến trước 1558; Giai đoạn 1558 – trước 1802; và Giai đoạn: 1802 – trước 1885); - Thời kỳ cận hiện đại từ 1885 đến nay (gồm: Giai đoạn 1885-1945 và từ 1945 đến nay). Về Tên người thì đối tượng được xác định là Lãnh tụ, Anh hùng dân tộc, nhân sĩ, trí thức yêu nước; lãnh đạo Đảng và Nhà nước; Anh hùng LLVTND;  Bà mẹ VNAH tỉnh Thừa Thiên Huế tiêu biểu… Về Tên đất  thì gồm tên vùng đất nổi tiếng, di tích. Sự kiện lịch sử và nội dung khác thì gồm: Sự kiện lịch sử nổi tiếng của tỉnh Thừa Thiên Huế hoặc gắn bó với đời sống văn hóa ở Huế, Thừa Thiên Huế; quốc hiệu và danh từ có ý nghĩa. 
   Qua phân tích tổng hợp kết quả tên đường phố đã được đặt tại Thừa Thiên Huế, có 638/827 tên đường là Tên người (chiếm 77,15 %); Tên đất, tên công trình di tích có 169/827  tên đường (chiếm 20,43%); Sự kiện lịch sử và phong trào cách mạng có 14 tên đường (chiếm 1,69%); Quốc hiệu và danh từ có ý nghĩa có 6 tên đường (chiếm 0,72%).
*
   Có thể nói, Thừa Thiên Huế là một trong những địa phương đi đầu trong việc nghiên cứu, xây dựng ngân hàng tên đường phố và các công trình công cộng. Việc triển khai, áp dụng trên thực tế cũng đạt được nhiều thành tựu, góp phần quan trọng cho công tác quản lý đô thị và giáo dục truyền thống cho cộng đồng nhân dân. Tuy nhiên, vẫn còn một số điểm bất cập cần được nghiên cứu, điều chỉnh, bổ sung.
   Thứ nhất, Huế là thủ phủ của Đàng Trong, kinh đô của nước Việt Nam thống nhất dưới triều Nguyễn, do vậy cần có những đánh giá, nhìn nhận đúng đắn về công lao đóng góp to lớn của các vị vua, chúa nhà Nguyễn trong công cuộc mở rộng bờ cõi, thống nhất đất nước và để lại các di sản văn hóa vô giá cho dân tộc. Họ cần được vinh danh một cách xứng đáng.
   Trong 13 vị vua triều Nguyễn, đến nay mới chỉ có 3 vị vua đã được đặt tên đường (là các hoàng đế Minh Mạng, Hàm NghiDuy Tân), và đã có 6/9 vị Chúa Nguyễn đã được đặt tên đường (là các Chúa Nguyễn Hoàng, Nguyễn Phúc Nguyên, Nguyễn Phúc Lan, Nguyễn Phúc Tần, Nguyễn Phúc Thái và Nguyễn Phúc Chu). Tuy nhiên, vẫn còn các vị chúa, vị vua nhà Nguyễn có công lao đóng góp to lớn khác đối với công cuộc dựng nước và giữ nước hoặc để lại nhiều di sản có giá trị to lớn cho đất nước, quê hương Thừa Thiên Huế nhưng chưa được đặt tên đường phố, như Chúa Nguyễn Phúc Chú, Nguyễn Phúc Khoát, Hoàng đế Gia Long, Thiệu Trị, Tự Đức, Thành Thái. Do vậy, rất cần xem xét và, thống nhất việc đưa tên các vị Chúa và Vua Nguyễn trên vào Đề án điều chỉnh, đặt tên đường phố của tỉnh trong các đợt tiếp theo và cần chọn những tuyến đường có quy mô xứng tầm công lao và vị thế của họ trong lịch sử.
   Cùng với đó, có 10 danh tướng nổi tiếng đầu thời Nguyễn đã được khắc tên vào bia Võ công dựng tại Võ Miếu Huế, tuy nhiên đến nay chỉ mới có 2/10 danh tướng được đặt tên đường trên địa bàn tỉnh là Tôn Thất Bật (đặt tên tại thành phố Huế vào năm 2011) và Phạm Hữu Tâm (đặt tên tại phường Tứ Hạ, thị xã Hương Trà vào năm 2013); 8 danh tướng còn lại chưa được đặt tên (là: Trương Minh Giảng, Tạ Quang Cự, Phạm Văn Đin, Phan Văn Thúy, Mai Công Ngôn, Nguyễn Xuân, Lê Văn Đức, Trần Văn Trí). Do đó, cần sớm bổ sung tên những danh tướng trên vào Ngân hàng tên đường phố và công trình công cộng để sớm phân bổ cho các địa phương trong thời gian tới.
   Thứ hai, xem xét hệ thống tên đường phố và công trình công cộng tại Thừa Thiên Huế hiện nay, có một điều khiến không ít người băn khoăn là chưa hề có một tên gọi quốc tế nào cả về nhân danh, địa danh hay sự kiện lịch, sử chính trị dù đây là vùng đất có sự giao lưu, hội nhập quốc tế từ rất sớm. Về nhân vật thì đã có không ít nhân vật người nước ngoài đã gắn bó, cống hiến lớn cho Huế về lịch sử, văn hóa, ngoại giao… như Chế Mân (Quốc vương Champa, thế kỷ XIV), Joao Da Cruz (kỹ sư đúc đồng Bồ Đào Nha, thế kỷ XVII), Leopol Cadière (nhà Huế học người Pháp, thế kỷ XX), Kazimierz Kwiatkowski (tức Kts. Kazik, nhà bảo tồn người Ba Lan, thế kỷ XX)… Thừa Thiên Huế cũng có mối quan hệ hợp tác gắn bó với nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới, nhất là về văn hóa, di sản, hoạt động festival...như Cộng hòa Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ba Lan... Do đó cần sớm nghiên cứu, đề xuất đặt tên một số nhân danh, địa danh hay sự kiện quốc tế tiêu biểu cho một số tuyến đường, công trình công cộng của tỉnh. Việc sử dụng các tên gọi quốc tế để đặt tên đường phố và công trình công cộng ở các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh đã có từ hàng chục năm trước, như Thành phố Hồ Chí Minh có các đường mang tên Alexandre de Rhodes, Pasteur, Calmette, Yersin... Hà Nội thì có phố Yec Xanh, Công viên Lê Nin... 
   Thứ ba, theo quy định của Nghị định số 91/2005/NĐ-CP ngày 11/7/2005 của Chính phủ và Thông tư số 36/2006/TT-BVHTT ngày 20/3/2006 của Bộ Văn hoá - Thông tin thì các công trình công cộng: quảng trường, công viên, vườn hoa, cầu, bến xe, công trình văn hoá - nghệ thuật, thể dục thể thao, y tế, giáo dục, công trình phục vụ du lịch, vui chơi giải trí là những đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, tức là việc đặt tên những công trình này phải có ý kiến của Hội đồng Tư vấn. Tuy nhiên, thực tế nhiều cơ quan, địa phương đã tự ý tiến hành đặt tên một số công trình công cộng (thường đặt tên gắn với tên dự án hoặc tên của đặc điểm gần vị trí thực hiện dự án…) khi chưa có ý kiến của Hội đồng Tư vấn dẫn đến nhiều tên gọi không có ý nghĩa hoặc không góp phần giáo dục truyền thống lịch sử - văn hoá dân tộc, nâng cao tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc. Có trường hợp gây nhầm lẫn như trường hợp cầu sắt Bạch Hổ (đúng ra là cầu Dã Viên), cầu Trường Hà (đúng ra là Trừng Hà) trước đây hay như hiện tại cầu Bạch Yến (theo dịch lý và thuật phong thủy, tên gọi đúng phải là Huyền Hạc) ..., hoặc gây ra những ý kiến trái chiều tạo dư luận không tốt trên mạng xã hội như trường hợp cầu Lòn ở đường Bùi Thị Xuân… Do vậy, tỉnh cần có chỉ đạo để UBND các huyện, thị xã và thành phố Huế cần tiến hành tổng rà soát các công trình công cộng thuộc đối tượng điều chỉnh của Nghị định số 91/2005/NĐ-CP và Thông tư số 36/2006/TT-BVHTT chưa được đặt tên hoặc đang có tên gọi sai, tên gọi trùng nhau dễ gây nhầm lẫn hoặc tên gọi không có ý nghĩa… lập thành Đề án gửi Cơ quan Thường trực Hội đồng Tư vấn đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình tỉnh để xem xét, thẩm định và điều chỉnh theo quy định./.
TS. Phan Thanh Hải